Spis treści
Bircza. Burzliwe dzieje i utracone prawa
Historia Birczy jest ściśle związana z dorzeczem rzeki Stupnicy. Prawdziwy rozwój osadnictwa na tych terenach rozpoczął się w setki lat temu, kiedy król Kazimierz Wielki nadał te ziemie braciom z Węgier (przyszłym Rybotyckim). Sama miejscowość po raz pierwszy pojawia się w dokumentach w 1418 roku.
Choć już w XV wieku Bircza dynamicznie się rozwijała, pełnię praw miejskich i status ważnego ośrodka rzemieślniczo-handlowego zyskała w XVI wieku (zapisy z 1569 r. wspominają już o roli burmistrza miasta). Strategiczne położenie na szlaku handlowym na Węgry przyniosło jej dobrobyt, ale i liczne tragedie. Miasto było niszczone przez najazdy Tatarów oraz pożary. Po rozbiorach Bircza znalazła się w zaborze austriackim, stając się z czasem siedzibą powiatu. Status miasta utraciła ostatecznie w wyniku reformy administracyjnej w 1934 roku.
Tragiczny wiek XX i symboliczne odrodzenie Birczy
Przed II wojną światową Bircza była miasteczkiem wielokulturowym, w którym współżyli Polacy, Żydzi i Ukraińcy. Zagłada społeczności żydowskiej przez niemieckich okupantów oraz tragiczne powojenne walki z oddziałami UPA głęboko naznaczyły lokalną społeczność. Przywrócenie praw miejskich 1 stycznia 2024 roku jest dla mieszkańców aktem historycznej sprawiedliwości.
8
Skarby architektury i pamiątki przeszłości w Birczy
Mimo zniszczeń wojennych, w Birczy zachowały się obiekty świadczące o jej dawnej świetności:
- Pałac Humnickich – klasycystyczna rezydencja z XIX wieku (powstała na fundamentach dawnego dworu obronnego), otoczona zabytkowym parkiem. Obecnie jest siedzibą Zespołu Szkół Leśnych.
- Kościół pw. św. Stanisława Kostki – murowana, neogotycka świątynia wzniesiona w latach 20. XX wieku, będąca sercem parafii.
- Stary Cmentarz i Kaplica – murowana kaplica cmentarna z 1848 roku, położona wśród zabytkowych nagrobków.
- Cmentarz żydowski – kirkut z XIX wieku, będący niemym świadkiem dawnej wielokulturowości miasta.
- Pamiątki militarne – w tym cmentarz wojskowy z czasów I wojny światowej oraz pomniki upamiętniające obrońców Birczy.
